Gujarat Wheat crop guidelines farmers: ગુજરાત રાજ્યમાં શિયાળુ એટલે કે રવિ સીઝન દરમિયાન ખેડૂતો દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ઘઉંનું વાવેતર કરવામાં આવે છે. ઘઉં એ રાજ્યના મુખ્ય ખાદ્ય અનાજ પાકોમાંથી એક છે અને ખેડૂતોની આવક તેમજ રાજ્યની ખોરાક સુરક્ષા માટે તેનું મહત્વ ઘણું ઊંચું છે. યોગ્ય વાવણી, ખાતર વ્યવસ્થાપન, સિંચાઈ અને સમયસર જીવાત નિયંત્રણ કરવામાં આવે તો ઘઉંના પાકમાંથી ઉત્તમ ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે. વાવણી બાદ ઉભા પાકમાં જીવાતો અને રોગોનો ઉપદ્રવ થવાની શક્યતા રહે છે, તેથી ખેતી નિયામકની કચેરી દ્વારા ખેડૂતો માટે સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (Integrated Pest Management – IPM) અંગે વિગતવાર માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે.
આ માર્ગદર્શિકાનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ખેડૂતો અનાવશ્યક રીતે રાસાયણિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ન કરે, પાકમાં હાજર કુદરતી દુશ્મનોનો સંરક્ષણ કરે અને માત્ર જરૂર પડ્યે જ ભલામણ કરેલી દવાઓનો યોગ્ય માત્રામાં ઉપયોગ કરે. સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન અપનાવવાથી ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટે છે, પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય છે અને લાંબા ગાળે જમીનની ઉપજક્ષમતા જળવાઈ રહે છે.
ઘઉંના પાકમાં મોલો (Aphids)નો ઉપદ્રવ અને તેનું સંચાલન
ઘઉંના પાકમાં સૌથી સામાન્ય રીતે જોવા મળતી જીવાતોમાં મોલો (એફિડ)નો સમાવેશ થાય છે. મોલો નાનાં, નરમ શરીરવાળા ચૂસક જીવાતો છે, જે પાકના પાંદડા, ડાળીઓ અને કણસ પર વસવાટ કરીને રસ ચૂસે છે. તેના કારણે પાંદડા પીળા પડી જાય છે, છોડ નબળો બની જાય છે અને ઉત્પાદન પર અસર પડે છે. વધુમાં, મોલો મધરસ (Honeydew) છોડે છે, જેના કારણે કાળી ફૂગ (સૂટીમોલ્ડ) વિકસે છે અને પ્રકાશ સંશ્લેષણની પ્રક્રિયા ઘટે છે.
પરંતુ માર્ગદર્શિકા મુજબ, ઘઉંના પાકમાં મોલો સાથે સાથે તેના કુદરતી દુશ્મનો પણ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. તેમાં મુખ્યત્વે પરભક્ષી દાળીયા એટલે કે લેડી બર્ડ બીટલ, લીલી પોપટી (ક્રાયસોપર્લા) અને સીરફીડ ફ્લાયનો સમાવેશ થાય છે. આ કુદરતી દુશ્મનો મોલોના ઇંડા અને બચ્ચાંને ખાઈને તેમનો ઉપદ્રવ કુદરતી રીતે ઘટાડે છે.
જો ખેતરમાં આ લાભદાયક જીવાતો પૂરતી સંખ્યામાં હાજર હોય અને મોલોનું પ્રમાણ આર્થિક નુકસાનની સપાટીને પાર ન કરતું હોય, તો જંતુનાશક દવાઓ છાંટવાની જરૂર રહેતી નથી. આ રીતે ખેડૂતો દવાના ખર્ચમાંથી બચી શકે છે અને પર્યાવરણનું રક્ષણ પણ થાય છે.
તેમ છતાં, જો મોલોનું પ્રમાણ વધારે જણાય અને પાકને નોંધપાત્ર નુકસાન થતું હોય, તો માર્ગદર્શિકા મુજબ થાયામેથોક્ઝામ ૨૫ ડબલ્યુજી દવા ૩ ગ્રામ પ્રતિ ૧૦ લિટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. છંટકાવ કરતી વખતે પાંદડાની નીચેની સપાટી પર દવા સારી રીતે પહોંચે તે ખાસ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ, કારણ કે મોલો સામાન્ય રીતે ત્યાં વધુ પ્રમાણમાં રહે છે.
ઘઉંના પાકમાં લીલી ઈયળનું નિયંત્રણ
ઘઉંના પાકમાં લીલી ઈયળનો ઉપદ્રવ પણ ખેડૂતો માટે મોટી ચિંતા બની શકે છે. લીલી ઈયળ પાંદડા ખાઈને પાકને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. ખાસ કરીને ઉંબીઓ આવવાની શરૂઆત થાય ત્યારે આ ઈયળો વધુ સક્રિય બની જાય છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ, લીલી ઈયળના નિયંત્રણ માટે સૌપ્રથમ ખેતી સંબંધિત સ્વચ્છતા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ખેતરને નીંદણ મુક્ત રાખવું ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે નીંદણ ઈયળોના વિકલ્પીય યજમાન તરીકે કાર્ય કરે છે. નીંદણ દૂર કરવાથી ઈયળોના પ્રજનન અને વિકાસમાં અવરોધ આવે છે.
ઘઉંમાં ઉંબીઓ આવવાની શરૂઆત થાય ત્યારથી જ પાકનું ઝીણવટભર્યું અને નિયમિત નિરીક્ષણ કરતા રહેવું જોઈએ. જો શરૂઆતમાં જ નાની ઈયળો દેખાય, તો સૌપ્રથમ જૈવિક અને કુદરતી ઉપાયો અપનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
લીલી ઈયળના નિયંત્રણ માટે નીચે મુજબના જૈવિક ઉપાયો ઉપયોગી છે:
- લીમડાની લીંબોળીમાંથી બનાવેલ અર્ક: પાંચ ટકા પ્રમાણમાં એટલે કે ૫૦૦ ગ્રામ લીંબોળીનું પીસાણ ૧૦ લિટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવો.
- લીંબોળીની તેલયુક્ત દવા: ૧૦ મિલી (૫ ઇ.સી.) પ્રતિ ૧૦ લિટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવો.
- બીવેરીયા બેસીયાના નામની ફૂગ: ૪૦ ગ્રામ પાવડર ૧૦ લિટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવો.
આ ઉપાયો ઈયળ પર અસરકારક છે અને સાથે સાથે પાકમાં રહેલા લાભદાયક જીવાતોને નુકસાન પહોંચાડતા નથી. જૈવિક ઉપાયોનો નિયમિત ઉપયોગ કરવામાં આવે તો રાસાયણિક દવાઓ પર આધાર ઘટાડી શકાય છે.
ઘઉંના પાકમાં ઉધઈનો ઉપદ્રવ અને તાત્કાલિક ઉપાયો
ઘઉંના પાકમાં ઉધઈનો ઉપદ્રવ ખાસ કરીને તે વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળે છે જ્યાં જમીનમાં ભેજ ઓછો હોય અથવા વાવણી સમયે બીજને કીટનાશકની માવજત આપવામાં આવી ન હોય. ઉધઈ જમીનમાં રહીને પાકના મૂળ અને તણખા ખાઈ જાય છે, જેના કારણે છોડ સુકાઈ જાય છે અથવા ઢળી પડે છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ, જો વાવણી સમયે બીજને કીટનાશકની માવજત આપવામાં આવી ન હોય અને ઉભા પાકમાં ઉધઈનો ઉપદ્રવ શરૂ થતો જણાય, તો તાત્કાલિક પગલાં લેવા જરૂરી છે.
એક હેક્ટર વિસ્તાર માટે નીચે મુજબના ઉપાયો સૂચવવામાં આવ્યા છે:
- ફીપ્રોનીલ ૫ એસ.સી.: ૧.૬ લિટર દવા ૧૦૦ કિલોગ્રામ રેતી સાથે ભેળવી ખેતરમાં સમાન રીતે પુંખવી.
- અથવા
- ક્લોરપાઇરીફોસ ૨૦ ઈસી: ૧.૫ લિટર દવા ૧૦૦ કિલોગ્રામ રેતી સાથે ભેળવી ખેતરમાં પુંખવી.
દવા પુંખ્યા પછી તરત જ પાકને હળવું પિયત આપવું જોઈએ, જેથી દવા જમીનમાં સારી રીતે ભળી જાય અને ઉધઈ પર અસરકારક રીતે કાર્ય કરે.
બીજો એક વિકલ્પ એ છે કે પાણીના ઢાળીયા ઉપર લાકડાની ઘોડી મૂકી તેમાં જે તે કીટનાશકનો ડબ્બો ગોઠવી, ટીપે ટીપે દવા એક હેક્ટર વિસ્તારમાં પ્રસરે તે રીતે આપવી. આ પદ્ધતિથી દવાનો સમાન વહેંચણો થાય છે અને ઉધઈનું નિયંત્રણ અસરકારક બને છે.
ઘઉંના પાકમાં ગાભમારાની ઈયળનું સંચાલન
ઘઉંના પાકમાં ગાભમારાની ઈયળ પણ ક્યારેક નુકસાન પહોંચાડે છે. આ ઈયળ પાકના ગાભામાં પ્રવેશ કરીને અંદરથી નુકસાન કરે છે, જેના કારણે છોડનો વિકાસ અટકી જાય છે અને દાણા ભરાવા પર અસર પડે છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ, જો ગાભમારાની ઈયળનો ઉપદ્રવ ઓછો હોય, તો રાસાયણિક દવાઓનો ઉપયોગ કરવાને બદલે યાંત્રિક ઉપાયો અપનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. નુકસાનવાળા છોડને ઈયળ સહિત મૂળમાંથી ખેંચી લઈને ખેતર બહાર નાશ કરવો જોઈએ. આ રીતે ઈયળના પ્રસારને અટકાવી શકાય છે અને અન્ય છોડ સુરક્ષિત રહે છે.
ઘઉંના પાકમાં ખપૈડી (Cutworm)નું નિયંત્રણ
ખપૈડી એક જમીન નજીક રહેતી જીવાત છે, જે રાત્રિના સમયે સક્રિય થઈને નાનાં છોડને જમીનની સપાટી પાસે કાપી નાખે છે. ઘઉંની વાવણી બાદ શરૂઆતના તબક્કામાં ખપૈડીનો ઉપદ્રવ વધુ નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ, ખપૈડીના નિયંત્રણ માટે ઘઉંની વાવણી બાદ ખેતરના શેઢા-પાળા તેમજ ખેતરમાં ફેનવાલરેટ ૦.૪ ટકા ભૂકી હેક્ટરે ૨૫ કિલોગ્રામ પ્રમાણે છંટકાવ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ ભૂકી ખપૈડીને નિયંત્રિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે અને પાકની શરૂઆતની વૃદ્ધિ સુરક્ષિત રહે છે.
ઘઉંના પાકમાં દવાના વપરાશ સમયે કાળજીઓ
ઘઉંના પાકમાં કોઈપણ પ્રકારની દવા વાપરતી વખતે માર્ગદર્શિકામાં ખાસ કાળજીઓ રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી છે. દરેક દવા ઉપર આપેલ લેબલ વાંચીને, તેમાં દર્શાવેલી માત્રા, સમય અને પાક માટેની ભલામણોનું કડકપણે પાલન કરવું જોઈએ.
દવાના વધુ પડતા ઉપયોગથી પાકને નુકસાન થવાની સાથે સાથે માનવ આરોગ્ય અને પર્યાવરણ પર પણ નકારાત્મક અસર થઈ શકે છે. તેથી ખેડૂતોને સલાહ આપવામાં આવે છે કે તેઓ માત્ર જરૂર પડે ત્યારે જ દવાનો ઉપયોગ કરે અને સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરે.
વધુ માહિતી અને માર્ગદર્શન માટે સંપર્ક
ખેડૂતોને ઘઉંના પાકમાં જીવાત નિયંત્રણ અંગે વધુ માહિતી અથવા માર્ગદર્શનની જરૂર હોય, તો તેઓ પોતાના વિસ્તારના સંબંધિત અધિકારીઓનો સંપર્ક કરી શકે છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચેના અધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે:
- ગ્રામસેવક
- વિસ્તરણ અધિકારી
- ખેતી અધિકારી
- તાલુકા અમલીકરણ અધિકારી
- મદદનીશ ખેતી નિયામક
- જિલ્લા ખેતીવાડી અધિકારી
- નાયબ ખેતી નિયામક – વિસ્તરણ
- નાયબ ખેતી નિયામક – તાલીમ
આ અધિકારીઓ દ્વારા ખેડૂતોને ખેતર પર જ મુલાકાત લઈને યોગ્ય સલાહ અને માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે, જેથી ઘઉંના પાકમાં જીવાત નિયંત્રણ અસરકારક રીતે કરી શકાય અને વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકાય.
રવિ સીઝનમાં ઘઉંના પાકનું સફળ ઉત્પાદન મેળવવા માટે સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. કુદરતી દુશ્મનોનો સંરક્ષણ, ખેતરની સ્વચ્છતા, નિયમિત નિરીક્ષણ અને જરૂર મુજબ જ દવાનો ઉપયોગ આ ચાર આધારસ્તંભો પર આધારિત વ્યવસ્થાપન અપનાવવાથી ખેડૂતો ઓછા ખર્ચે વધુ અને ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન મેળવી શકે છે.
ખેતી નિયામકની કચેરી દ્વારા જાહેર કરાયેલ આ માર્ગદર્શિકા ખેડૂતો માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે. જો ખેડૂતો આ સૂચનાઓનું પાલન કરે, તો ઘઉંના પાકમાં જીવાતોથી થતા નુકસાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે અને રાજ્યમાં ઘઉંનું કુલ ઉત્પાદન તથા ખેડૂતોની આવક બંનેમાં વધારો થશે.
ગુજરાતી કૃષિ સમાચાર અને સરકારી કૃષિ સમાચાર ના લાંબા અનુભવ સાથે ખેતીવાડી ન્યુઝ માહિતી પુરી પાડે છે.