સીડ એક્ટ 2026: નકલી બિયારણ કડક કાર્યવાહી માટે કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ખેડૂતો માટે ઐતિહાસિક સુધારા ની દરખાસ્ત કરી

Seed Act 2026: કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે મીડિયા સાથે વાતચીત દરમિયાન પ્રસ્તાવિત નવા સીડ એક્ટ 2026 વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપી હતી. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે આ કાયદો માત્ર કાયદાકીય સુધારો નથી, પરંતુ દેશના કરોડો ખેડૂતો માટે વિશ્વાસ, સુરક્ષા અને ગુણવત્તાનું મજબૂત કવચ છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે દરેક ખેડૂત સુધી ગુણવત્તાયુક્ત, વિશ્વસનીય અને પ્રમાણિત બિયારણ પહોંચે અને કોઈપણ ખેડૂત નકલી કે નિમ્ન સ્તરના બિયારણના કારણે નુકસાન ન ભોગવે.

આ કાયદા દ્વારા સરકાર 1966ના જૂના સીડ એક્ટને આધુનિક બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે. છેલ્લા પાંચ-છ દાયકામાં કૃષિ ક્ષેત્રે ટેકનોલોજી, બજાર વ્યવસ્થા અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. પરંતુ કાયદાકીય માળખું જૂનું હોવાથી ખેડૂતોને પૂરતું રક્ષણ મળતું ન હતું. સીડ એક્ટ 2026 આ ખામી દૂર કરવાનો પ્રયાસ છે.

દરેક બિયારણની સંપૂર્ણ માહિતી ખેડૂતો સુધી પહોંચશે

નવા સીડ એક્ટની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા દેશવ્યાપી સીડ ટ્રેસેબિલિટી સિસ્ટમ છે. શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું કે આ સિસ્ટમ દ્વારા હવે દરેક બિયારણનું મૂળ શોધી શકાયું બનશે. બિયારણ ક્યાં ઉત્પાદન થયું, કઈ કંપનીએ બનાવ્યું, કયા ડીલરે પુરવઠો કર્યો અને કોણે ખેડૂતને વેચ્યું, આ તમામ માહિતી હવે પારદર્શી રીતે ઉપલબ્ધ રહેશે.

દરેક બિયારણના પેકેટ પર QR કોડ મૂકવામાં આવશે. ખેડૂત પોતાના મોબાઇલ ફોનથી આ QR કોડ સ્કેન કરીને તરત જ જાણકારી મેળવી શકશે. આ માહિતીમાં બિયારણની જાત, ઉત્પાદન તારીખ, માન્યતા નંબર, ગુણવત્તા પ્રમાણપત્ર અને કંપનીની વિગતો સામેલ હશે.

આ વ્યવસ્થા ખેડૂતો માટે શક્તિશાળી સાધન સાબિત થશે. અત્યાર સુધી ઘણા ખેડૂતોને બિયારણ ખરીદતી વખતે માત્ર વેચનારના શબ્દો પર આધાર રાખવો પડતો હતો. હવે ડિજિટલ માહિતી ઉપલબ્ધ હોવાથી ખેડૂતો જાણકાર નિર્ણય લઈ શકશે.

નકલી અને નિમ્ન બિયારણ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ

કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ટ્રેસેબિલિટી સિસ્ટમ લાગુ થયા પછી નકલી અથવા નબળી ગુણવત્તાવાળા બિયારણ સિસ્ટમમાં પ્રવેશી જ શકશે નહીં. જો કોઈ રીતે આવું બિયારણ બજારમાં આવે પણ, તો તેની ઓળખ તરત થઈ જશે.

તેમણે કહ્યું, “અગાઉ નકલી બિયારણ વેચનારાઓને શોધવા મુશ્કેલ હતું. હવે દરેક કડી નોંધાયેલ હશે, એટલે જવાબદારી નક્કી થશે.” આથી ખેડૂતોને નુકસાન પહોંચાડનારા તત્વો સામે ત્વરિત અને અસરકારક કાર્યવાહી શક્ય બનશે.

નિમ્ન સ્તરના બિયારણના કારણે ખેડૂતોને માત્ર પાકનું નુકસાન જ નથી થતું, પરંતુ તેઓ દેવામાં ફસાઈ જાય છે, માનસિક તણાવ ભોગવે છે અને ક્યારેક ખેતી છોડી દેવાની સ્થિતિ સુધી પહોંચી જાય છે. નવો કાયદો આવી પરિસ્થિતિઓ અટકાવવાનો મજબૂત પ્રયાસ છે.

બિયારણ કંપનીઓનું ફરજિયાત રજીસ્ટ્રેશન

સીડ એક્ટ 2026 હેઠળ હવે દરેક બિયારણ કંપની માટે નોંધણી ફરજિયાત રહેશે. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું કે નોંધણી વિના કોઈ કંપની બિયારણનું ઉત્પાદન કે વેચાણ કરી શકશે નહીં.

રજીસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા દ્વારા એ સ્પષ્ટ થશે કે કઈ કંપનીઓ સરકાર દ્વારા માન્ય છે. નોંધાયેલ કંપનીઓની સંપૂર્ણ યાદી જાહેર કરવામાં આવશે, જેથી ખેડૂતો સરળતાથી જાણી શકે કે કઈ કંપની વિશ્વસનીય છે.

આ જોગવાઈથી બજારમાં ફરતી નકલી કંપનીઓ અને બિનઅધિકૃત વેચનારાઓ દૂર થશે. ખેડૂતને માત્ર પ્રમાણિત અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોતમાંથી જ બિયારણ મળશે, જે તેમની ખેતીની સફળતામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.

પરંપરાગત બિયારણ અને ખેડૂતોના અધિકારો સુરક્ષિત

નવા કાયદા અંગે કેટલીક ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે કદાચ ખેડૂતોને પોતાનું પરંપરાગત બિયારણ વાપરવા પર પ્રતિબંધ આવશે. આ બાબતે કેન્દ્રીય મંત્રીએ સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું કે ખેડૂતોના પરંપરાગત અધિકારો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહેશે.

ખેડૂત પોતાનું બિયારણ બચાવી શકે છે, વાવી શકે છે અને અન્ય ખેડૂતો સાથે વહેંચી શકે છે. ગામડાઓમાં ચાલતી બિયારણની આપ-લે, વિનિમય અને સહકારની પરંપરા યથાવત રહેશે.

તેમણે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે ઘણા વિસ્તારોમાં ખેડૂતો વાવણી સમયે એકબીજાથી બિયારણ લે છે અને પાક બાદ વધારાના જથ્થા સાથે પરત કરે છે. આવી સામાજિક અને પરંપરાગત વ્યવસ્થાઓ પર નવો કાયદો કોઈ અસર કરશે નહીં.

નકલી બિયારણ વેચવા બદલ કડક દંડ અને સજા

સીડ એક્ટ 2026માં દંડ અને સજાની જોગવાઈઓને ખૂબ કડક બનાવવામાં આવી છે. અગાઉ નિમ્ન ગુણવત્તાવાળા બિયારણ વેચવા બદલ માત્ર ₹500 સુધીનો દંડ હતો, જે અસરો વગરનો સાબિત થતો હતો.

હવે નવા કાયદા સીડ એક્ટ 2026 હેઠળ ₹30 લાખ સુધીનો દંડ ફટકારવાની જોગવાઈ છે. જો કોઈ કંપની અથવા વ્યક્તિ જાણબૂઝીને નકલી અથવા નિમ્ન સ્તરના બિયારણનું ઉત્પાદન કે વેચાણ કરે છે, તો તેને ત્રણવર્ષ સુધીની જેલ સજા પણ થઈ શકે છે.

મંત્રીશ્રીએ કહ્યું કે સરકારની નીતિ સ્પષ્ટ છે, ખેડૂતો સાથે છેતરપિંડી કરનારાઓ સામે શૂન્ય સહિષ્ણુતા. સારી કંપનીઓને પ્રોત્સાહન મળશે, પરંતુ ખોટું કરનારાઓને બક્ષવામાં નહીં આવે.

ICAR અને ભારતીય કંપનીઓની ભૂમિકા મજબૂત

સીડ એક્ટ 2026માં બિયારણ ક્ષેત્ર માટે ત્રણ સ્તરીય વ્યવસ્થા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. પ્રથમ સ્તર પર જાહેર ક્ષેત્ર છે, જેમાં ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR), કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs)નો સમાવેશ થાય છે.

બીજા સ્તરે સ્થાનિક અને ભારતીય ખાનગી કંપનીઓ છે, જે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બિયારણનું ઉત્પાદન કરે છે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય આ કંપનીઓને મજબૂત બનાવીને દેશની આત્મનિર્ભરતા વધારવાનો છે.

ત્રીજા સ્તરે વિદેશી બિયારણ માટે કડક મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવશે. વિદેશી બિયારણને ભારતની જમીન, હવામાન અને ખેતી પદ્ધતિ માટે યોગ્ય છે કે નહીં તેની સંપૂર્ણ ચકાસણી બાદ જ મંજૂરી આપવામાં આવશે.

ખેડૂતો માટે વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાન

કાયદો બનાવવો એટલું જ પૂરતું નથી, તેની યોગ્ય સમજ ખેડૂતો સુધી પહોંચવી પણ જરૂરી છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર દ્વારા વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

‘વિકસિત કૃષિ સંકલ્પ અભિયાન’ જેવી પહેલો દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો, અધિકારીઓ અને પ્રગતિશીલ ખેડૂતો ગામડાઓ સુધી જઈને ખેડૂતોને બિયારણની ગુણવત્તા, યોગ્ય પસંદગી અને ફરિયાદ નિવારણ પ્રક્રિયા વિશે માહિતગાર કરશે.

દેશભરના 731 કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) આ કાર્યમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે. ખેડૂતોને તાલીમ, પ્રદર્શન અને માર્ગદર્શન દ્વારા સશક્ત બનાવવામાં આવશે.

જૂના 1966ના સીડ એક્ટનું આધુનિકીકરણ

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું કે વર્તમાન સીડ એક્ટ 1966ના સમયનો છે, જ્યારે ડિજિટલ ટેકનોલોજી, ડેટા સિસ્ટમ અને આધુનિક માર્કેટિંગ માળખું નહોતું.

નવો સીડ એક્ટ 2026 ટ્રેસેબિલિટી, ડિજિટલ રેકોર્ડ્સ, પારદર્શિતા અને જવાબદારી પર આધારિત છે. આ કાયદો ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેથી કોઈપણ ખેડૂત છેતરાય નહીં.

રાજ્યોના અધિકારો અકબંધ રહેશે

કૃષિ રાજ્યનો વિષય હોવાના કારણે કેટલાક રાજ્યોને ચિંતા હતી કે નવો કાયદો તેમની સત્તાઓને નબળી પાડી દેશે. આ અંગે મંત્રીશ્રીએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે રાજ્યોના અધિકારો સંપૂર્ણપણે અકબંધ રહેશે.

કેન્દ્ર સરકાર માત્ર સમન્વય અને માળખું પૂરુ પાડશે. કાયદાનો અમલ રાજ્યોના સહકારથી અને તેમની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવશે.

દરેક ખેડૂત માટે યોગ્ય બિયારણ સરકારનો સંકલ્પ

અંતમાં શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સીડ એક્ટ 2026નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દરેક ખેડૂત સુધી યોગ્ય, ગુણવત્તાયુક્ત અને વિશ્વસનીય બિયારણ પહોંચાડવાનો છે.

આ કાયદા દ્વારા સરકાર ખેડૂતોનો વિશ્વાસ મજબૂત કરવા, બિયારણ બજારમાં પારદર્શિતા લાવવા અને સમગ્ર દેશની કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારવા માટે નિર્ણાયક પગલું ભરી રહી છે. સીડ એક્ટ 2026 માત્ર કાયદો નહીં, પરંતુ ખેડૂતોના ભવિષ્યમાં સુરક્ષાનો મજબૂત આધાર છે.