ખેડૂતોની આવક વધારવા, કેન્દ્ર સરકારે જિલ્લા સ્તરે દેખરેખ વધુ મજબૂત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. પીએમ ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના હેઠળ હવે કલેક્ટર્સ દર મહિને જિલ્લા કૃષિ કાર્ય યોજનાઓની પ્રગતિની સમીક્ષા કરશે. આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ એવા જિલ્લાઓની ઓળખ કરવાનો છે જ્યાં કૃષિ ઉત્પાદકતા ઓછી છે, પાકની તીવ્રતા અપેક્ષિત સ્તરે નથી અથવા ખેડૂતોને સંસ્થાકીય કૃષિ ધિરાણ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
100 પછાત જિલ્લાઓમાં યોજનાઓની માસિક સમીક્ષા
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલા 100 પછાત કૃષિ જિલ્લાઓમાં આ યોજના પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવશે. આ જિલ્લાઓમાં ખેતી સાથે જોડાયેલી વિવિધ સમસ્યાઓને જિલ્લા સ્તરે ઓળખી તેના ઉકેલ માટે ઝડપી પગલાં લેવામાં આવશે. સરકારનો પ્રયાસ માત્ર એક જ કૃષિ યોજના ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવાનો નથી, પરંતુ સિંચાઈ, જળ સંરક્ષણ, પાક ઉત્પાદન, કૃષિ પ્રક્રિયા, સહકારી વ્યવસ્થા, પશુપાલન, ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોને એકબીજા સાથે જોડવાનો છે.
જિલ્લા સ્તરે કલેક્ટરની આગેવાની હેઠળ યોજનાઓની નિયમિત સમીક્ષા થવાથી સરકારી યોજનાઓના અમલીકરણમાં રહેલી અડચણો વહેલી તકે સામે આવી શકે છે. ખેડૂતોને લાભ પહોંચાડવામાં વિલંબ થતો હોય તો તેને દૂર કરવા માટે સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર વધુ સક્રિય બની શકે છે.
કલેક્ટર્સ કૃષિ યોજના સમીક્ષા
પીએમ ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના હેઠળ જિલ્લા કૃષિ કાર્ય યોજનાને મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આ યોજનાની પ્રગતિ પર નજર રાખવા માટે કલેક્ટર્સ દર મહિને સમીક્ષા બેઠક યોજશે. બેઠક દરમિયાન જિલ્લામાં ચાલી રહેલી કૃષિ યોજનાઓની સ્થિતિ, ખેડૂતોને મળતા લાભો, ઉત્પાદનના આંકડા, સિંચાઈની ઉપલબ્ધતા, ધિરાણની સ્થિતિ અને અન્ય સંબંધિત મુદ્દાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવશે.
આ પ્રકારની નિયમિત સમીક્ષાથી માત્ર કાગળ પરની પ્રગતિને બદલે જમીન પર યોજનાઓનો કેટલો લાભ ખેડૂતો સુધી પહોંચ્યો છે તેની પણ તપાસ કરી શકાય છે. જો કોઈ જિલ્લામાં કોઈ ચોક્કસ યોજનાનો લાભ ઓછા ખેડૂતો સુધી પહોંચતો હોય, તો તેના કારણો શોધીને સુધારાત્મક પગલાં લેવાનો માર્ગ સરળ બનશે.
કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારવા યોજના
દેશના કેટલાક જિલ્લાઓમાં કૃષિ ક્ષેત્રે ઉત્પાદકતા અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીએ ઓછી છે. જમીનની ગુણવત્તા, સિંચાઈની અછત, વરસાદ પર આધારિત ખેતી, આધુનિક ટેકનોલોજીનો મર્યાદિત ઉપયોગ અને ખેડૂતોને પૂરતું ધિરાણ ન મળવું જેવી બાબતો તેની પાછળના કારણો હોઈ શકે છે.
નવી પહેલ હેઠળ આવા જિલ્લાઓની સ્થાનિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને જિલ્લા કૃષિ કાર્ય યોજના તૈયાર કરવામાં આવશે. એક જ પ્રકારની નીતિ તમામ જિલ્લાઓમાં લાગુ કરવાને બદલે સ્થાનિક પરિસ્થિતિ અનુસાર પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરવાની દિશામાં આ યોજના કામ કરશે.
ખેડૂતોની આવક વધારવાની યોજના
ખેડૂતોની આવક વધારવા માટે માત્ર પાકનું ઉત્પાદન વધારવું પૂરતું નથી. ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવો, સારા બીજ અને ખાતરની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી, સિંચાઈની સુવિધા વધારવી, પાક પછીની પ્રક્રિયા મજબૂત કરવી અને બજાર સુધી પહોંચ સુધારવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
પીએમ ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના હેઠળ આ તમામ પાસાઓને એકીકૃત રીતે જોવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ખેડૂતોને ખેતી ઉપરાંત પશુપાલન, ડેરી, મત્સ્યઉદ્યોગ અને કૃષિ આધારિત અન્ય વ્યવસાયોમાં પણ આવકની તકો મળે તે દિશામાં જિલ્લા સ્તરે આયોજન કરવામાં આવશે.
કેન્દ્રીય કૃષિ શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે પરિષદને સંબોધી
નવી દિલ્હીના પુસા કેમ્પસમાં યોજાયેલી યોજનાની પરિષદ દરમિયાન કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે 50થી વધુ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, વૈજ્ઞાનિકો અને નીતિ નિર્માતાઓને સંબોધિત કર્યા હતા.
પરિષદ દરમિયાન પછાત જિલ્લાઓમાં કૃષિ વિકાસ માટે જિલ્લા સ્તરે સંકલિત આયોજનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. જિલ્લા અધિકારીઓ, કૃષિ નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે વધુ સારા સંકલનથી સ્થાનિક ખેડૂતોની સમસ્યાઓને સમજવામાં અને તેના આધારે યોગ્ય ઉકેલ તૈયાર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડનો વ્યાપ વધારવા પર ભાર
પરિષદમાં ખેડૂતોને સમયસર અને સરળતાથી સંસ્થાકીય ધિરાણ મળી રહે તે મુદ્દાને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. ખાસ કરીને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) નો વ્યાપ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
ખેડૂતો માટે ખેતીના સીઝન દરમિયાન સમયસર મૂડી ઉપલબ્ધ હોવી ખૂબ જ જરૂરી છે. બીજ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ, મશીનરી અને અન્ય કૃષિ ઇનપુટ્સ માટે ખેડૂતોને મૂડીની જરૂર પડે છે. જો સમયસર ધિરાણ ઉપલબ્ધ ન થાય તો ખેડૂતોને બિનસંસ્થાકીય સ્ત્રોતો પર નિર્ભર રહેવું પડી શકે છે.
ડાંગર પછી કઠોળ અને તેલીબિયાંની ખેતીને પ્રોત્સાહન
ખેડૂતોની આવક વધારવા અને ખેતીની જમીનનો વધુ સારો ઉપયોગ કરવા માટે ડાંગરની લણણી પછી ખાલી રહેતા ખેતરોમાં કઠોળ અને તેલીબિયાંની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવાની વ્યૂહરચના પણ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
ઘણા વિસ્તારોમાં એક પાકની લણણી બાદ જમીન કેટલાક સમય માટે ખાલી રહે છે. જો આ સમયગાળા દરમિયાન યોગ્ય પાકનું આયોજન કરવામાં આવે તો એક જ જમીનમાંથી વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે. આ માટે સ્થાનિક હવામાન, જમીનની સ્થિતિ, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને બજારની માંગને ધ્યાનમાં રાખીને પાકની પસંદગી કરવાની જરૂર રહેશે.
કૃષિ પાકની તીવ્રતા વધારવા પર ભાર
કૃષિ ક્ષેત્રમાં પાકની તીવ્રતા વધારવાનો અર્થ એક જ કૃષિ જમીનમાંથી વર્ષ દરમિયાન વધુ અસરકારક રીતે પાક ઉત્પાદન મેળવવાનો છે. જો પાણી અને અન્ય સંસાધનો ઉપલબ્ધ હોય તો યોગ્ય પાક ચક્ર અપનાવીને ખેડૂતોની કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારી શકાય છે.
પીએમ યોજના ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના હેઠળ આ બાબતને પણ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. ખાસ કરીને એવા જિલ્લાઓમાં જ્યાં ખેતીની જમીનનો પૂરતો ઉપયોગ થતો નથી અથવા પાકનું ચક્ર મર્યાદિત છે, ત્યાં સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નવી ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી શકે છે.
સહકારી મંડળીઓની ભૂમિકા
કૃષિ વિકાસમાં સહકારી સંસ્થાઓની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખેડૂતોને એકસાથે લાવીને ઇનપુટ ખરીદી, ઉત્પાદન, સંગ્રહ, પ્રોસેસિંગ અને માર્કેટિંગમાં સહકારની વ્યવસ્થા ઉભી કરી શકાય છે.
જિલ્લા કૃષિ કાર્ય યોજનામાં સહકારી મંડળીઓને જોડવાથી નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે સામૂહિક રીતે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓનો લાભ લેવો સરળ બની શકે છે.
પશુપાલન, ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગથી વધારાની આવક
ખેડૂતોની આવકમાં વૈવિધ્ય લાવવા માટે ખેતી સાથે સંકળાયેલા અન્ય વ્યવસાયોને પ્રોત્સાહન આપવાનું પણ યોજનાનું મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. પશુપાલન, ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગ ખેડૂતો માટે વધારાની આવકના સ્ત્રોત બની શકે છે.
ખેતીમાંથી મળતી આવક હવામાન, બજાર ભાવ અને પાકની સ્થિતિને કારણે બદલાતી રહે છે. આવા સમયે પશુપાલન અથવા ડેરી જેવા વ્યવસાયો પરિવારની આવકમાં સ્થિરતા લાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
જિલ્લા સ્તરે સંકલિત આયોજનથી શું બદલાશે?
સરકારની આ પહેલનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે વિવિધ કૃષિ અને સંલગ્ન યોજનાઓને અલગ-અલગ રીતે જોવાને બદલે જિલ્લા સ્તરે સંકલિત રીતે આયોજન કરવામાં આવશે.
જો કોઈ જિલ્લામાં સિંચાઈ મુખ્ય સમસ્યા હોય તો પાણી અને સિંચાઈ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકાય. અન્ય કોઈ જિલ્લામાં ધિરાણની સમસ્યા હોય તો KCC અને સંસ્થાકીય ધિરાણનો વ્યાપ વધારવા માટે પગલાં લઈ શકાય. જ્યાં બજાર અને પ્રોસેસિંગની અછત હોય ત્યાં કૃષિ મૂલ્ય શૃંખલા મજબૂત કરી શકાય.
પીએમ યોજના ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના નવી કૃષિ દિશા
પીએમ યોજના ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના હેઠળ 100 પછાત જિલ્લાઓમાં કૃષિ ક્ષેત્રે વિકાસ માટે બહુઆયામી અભિગમ અપનાવવામાં આવી રહ્યો છે. ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતા વિસ્તારોમાં ઉત્પાદન વધારવું, પાકની તીવ્રતા વધારવી, સંસ્થાકીય ધિરાણની પહોંચ સુધારવી, પાણીનું સંરક્ષણ કરવું અને કૃષિ સાથે જોડાયેલા અન્ય વ્યવસાયોને પ્રોત્સાહન આપવું આ પહેલના મુખ્ય ભાગ છે.
કલેક્ટર્સ દ્વારા દર મહિને પ્રગતિની સમીક્ષા થવાથી જિલ્લા સ્તરે જવાબદારી વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે. સાથે જ સફળ જિલ્લાઓના મોડેલ અન્ય વિસ્તારોમાં અપનાવવાથી સ્થાનિક સ્તરે નવીન કૃષિ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.
સરકારની આ પહેલથી જો યોજનાઓનો લાભ સમયસર અને યોગ્ય રીતે ખેડૂતો સુધી પહોંચે, તો કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારવા સાથે ખેડૂતોની આવકના નવા સ્ત્રોત ઉભા કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ શકે છે. ખેતી સાથે પશુપાલન, ડેરી, મત્સ્યઉદ્યોગ અને કૃષિ પ્રક્રિયાને જોડવાથી ખેડૂતો માટે વધુ વ્યાપક અને સ્થિર આવકનું માળખું વિકસાવવાની સંભાવના છે.
આ રીતે, પીએમ યોજના ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના હેઠળ જિલ્લા સ્તરની નિયમિત દેખરેખ અને સંકલિત કૃષિ આયોજન 100 પછાત જિલ્લાઓમાં કૃષિ વિકાસને નવી ગતિ આપવાનો પ્રયાસ છે. ખેડૂતો સુધી યોજનાઓનો લાભ પહોંચાડવા સાથે ઉત્પાદન, બજાર, ધિરાણ અને સંલગ્ન કૃષિ વ્યવસાયોને એકસાથે મજબૂત કરવાથી ખેડૂતોની આવક વધારવાના સરકારના લક્ષ્યને વધુ અસરકારક રીતે આગળ ધપાવી શકાય છે.
